گردآوری: ابو خالد محمدی

اگر زندگی اصحاب و سلف را بررسی کنیم در می یابیم که یاد مرگ و ترس حساب‏رسی روز قیامت آنها را شب‏ها بیدار نگه می‏داشت و اشک را از چشمانشان سرازیر می‏کرده...

·        برای نمونه عثمان بن عفان (رضی الله عنه) می‏گوید: دوست داشتم اگر می‏مردم، زنده نمی‏شدم.

·        همچنین ابوعبیده جراح می‏گوید: دوست داشتم گوسفندی بودم که مرا ذبح می‏کردند و گوشتم را می‏خوردند (حساب و کتابی نداشتم).

·        روزی عبدالله ابن رواحه می‏گریست. از او پرسیدند: چرا گریه می‏کنی؟ گفت: خداوند متعال به من خبر داده است که من وارد جهنم می شوم اما به من نگفته است که از آن خارج می‏شوم یا نه.(1) 

·        «نخعی» در حال مرگ می‏گریست و می‏گفت: منتظر پیک پروردگارم (ملک الموت) هستم، نمی‏دانم مژده بهشت را به من می‏دهد یا خبر دوزخ را؟

·        همسر ابو محمد حبیب فارسی، او را در دل شب بیدار می‏کرد و می‏گفت: ای حبیب! برخیز که راه بس طولانی و توشه‏ی راهمان اندک است، کاروان صالحان و پارسایان پیش از ما رفته است و ما بر جا مانده‏ایم...

·        روزی حجاج به سعیدبن جبیر گفت: می‏گویند که تو هرگز نخندیده‏ای... گفت: چگونه بخندم در حالی که آتش جهنم افروخته شده و غل و زنجیرها مهیا گشته و فرشتگان قهر و عذاب در انتظار فرمان‏اند؟

·        یکی دیگر از این صالحان می‏گوید: هرگز کسی را نگران تر از حسن و عمر بن عبدالعزیز ندیده بودم، گویی که آتش جهنم فقط برای آن دو خلق شده بود.

·        روزی حسن بصری می‏گریست، جماعتی او را دیدند و از او پرسیدند: چرا گریه می‏کنی؟ گفت: از آن می ترسم که فردای قیامت مرا در آتش اندازند و فراموش شوم.

·        حبیب ابو محمد فارسی به همسرش گفت: اگر امروز مردم، فلانی را خبر کن تا مرا غسل دهد و این کار و آن کار را بکن... از همسرش پرسیدند: آیا خوابی دیده است. گفت: هر روز این را می‏گوید.(2)

·        در مورد صحابی جلیل ابومالک اشعری اختلاف کرده‏اند. ابن عساکر در تاریخش آورده است که وقتی زمان وفاتش فرا رسید گفت: ای اشعریان! حاضران به غایبان برسانند. من از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم شنیدم که می‏فرمود:

حُلوَةُ الدنیا مُرَّةُ الآخرة و مُرَّةُ الدنیا حُلوَةُ الآخرة (3)

شیرینی دنیا تلخی آخرت است و تلخی دنیا شیرینی آخرت است.

این چنین است احوال خائفان، روزهای اندکی (در دنیا) صبر کردند و آسایشی طولانی را برای خود فراهم نمودند.

                      أما و الله لَو عَلِم الأنامُ            لِما خُلِقُوا لَما غفلوا و ناموا

                      لقَد خُلِقُوا لِما لو أبصَرَتهُ          عُیونُ قلوبهم تاهوا و هاموا

                      مَماتُ ثُمَّ قیرٌ حَشرٌ                و توبیخٌ و أهوالٌ عِظام

                      لِیومِ الحَشرِ قَد عَمِلت رجالٌ       فَصلّوا مِن مخافَته و صامُوا

                      و نَحنُ إذا نُهینا أو أُمِرنا          کأهلِ الکَهفِ أیقاظٌ نِیامُ

«به خدا سوگند اگر مردم هدف خلقتشان را می‏دانستند هرگز در خواب غفلت نمی‏ماندند.

در واقع آنان برای چیزی خلق شده‏اند که اگر آن را با چشم دل (دیده عقل) درک می‏کردند، حیران و سرگردان می‏شدند.

مرگ است و قبر و حشر و مجازات و حوادث بس بزرگ.

برای روز رستاخیز مردمانی کار (نیکو) کرده‏اند، از ترس آن روز نماز گزارده و روزه گرفته‏اند.

اما هر گاه ما را (از بدی) نهی و (به خوبی) امر می‏کنند، به سان اصحاب کهف، خفتگانی بیداریم».

بدیهی است هرکس در این امور به خوبی بیندیشد، پریشان می‏شود. زیرا حوادث بسیار عظیم و پر مخاطره‏ای پیشاروی انسان است. مرگ، قبر، صراط، ترازوی اعمال و از اینها سخت‏تر حضور در برابر خداوند عزوجل و داخل شدن در آتش و جاودانگی در آن- در صورتی که در حال مرگ ایمانش را از دست بدهد- همه ی اینها از جمله این امور هستند که مؤمن از هیچ یک از آن‏ها در امان نیست:

{فَلاَ يَأْمَنُ مَكْرَ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ}[اعراف:99]

(از مجازات ناگهانی خداوند جز زیانکاران ایمن و غافل نمی گردند).

پس ای آنکه به سبب پا فشاری‪ات بر گناه و طغیان و غفلت و سرکشی (از درگاه لطف خداوند) دور شده‏ای... با (بر انگیختن)خشم خداوند، مصیبت را بر خود سخت‪‪تر کرده‪ای، چشمان گریانت کجاست؟

اشک‪های جاری‪ات کجاست؟

ناله های سحرگاهان و شامگاهانت کجاست؟

توبه‏ات را برای کدامین روز به تأخیر انداخته‏ای؟

در چه سالی می‏خواهی (به درگاه الهی) باز‪گردی؟ امسال یا سال آینده؟

نه... نه... طول عمر در دست تو نیست و قضا و قدر را نمی‏دانی. چه بسا افرادی که چیزهای لذیذ و گوارایی را برای عیدشان آماده کردند و قبل از عید راهی قبرهای  تنگ و تاریک شدند، و لباس‏های فاخر و زیبا دوختند و جامه‏ی کفن در بر کردند؟ (4)

ای بنده‏ی فراری، به سوی سرورت بازگرد، سرورت شب و روز تو را فرا می‏خواند و می‏گوید: «هر که پیاده به سویم بیاید من دوان دوان به سویش می‏روم» با این وجود تو از او رویگردانی و به غیر او رو آورده‏ای.

بدان که بسیار در زیان هستی... ای غافل، به هوش باش! عمر تو چند روزی بیش نیست، پس هر اندازه این روزها بگذرند قسمتی از وجودت رفته است و هر گاه «جزء» از بین رود، ناگزیر روزی «کل» نیز از بین می‏رود، و تو این را می‏دانی، پس عمل کن زیرا در توبه باز است.(5)

{قُلْ إِنَّ صَلاَتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}

-----------------------

1- مضمون کلام عبدالله بن رواحه اشاره به این آیه‏ی شریفه دارد:

{وَإِن مِّنكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا- ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوا وَّنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا}

(همه ی شما وارد دوزخ می‏شوید، این، امر حتمی و فرمانی است قطعی از پروردگارتان- سپس پرهیزگاران را نجات می‏دهیم و ستمگران را ذلیلانه در آن رها می‏سازیم).[مریم:71-72]

این بزرگوار نیز با ایمان به حقانیت این آیات شریفه می‏دانست که ناگزیر وارد جهنم می‏شود، اما نمی‏دانست که آن وقت از زمره متّقیان خواهد بود یا در زمره‏ی ظالمان. (مترجم)

2- این حکایات برگرفته از کتاب احیاء العلوم و صفة الصفوة ابن جوزی است.

3- صفة الصفوة، ابن جوزی،ج1، ص 520. او در حدود سال 20 هجری وفات کرد.

4- الغنیة: عبدالقادر گیلانی

5- کلام حسن بصری در کتاب صفة الصفوة آمده است

منابع:

راه سعادت

نویسنده: مجدی الهلالی/مترجم: هیوا حفیدی

نشر احسان/ نوبت چاپ: اول- 1386

لحظاتی قبل از مرگ

نویسنده: محمد خیر رمضان یوسف

مترجم: دکتر محمد ابراهیم ساعدی رودی

انتشارات واسع/ نوبت چاپ: اول - 1386

برگرفته از بیداری اسلامی